Nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật: Vì sao ngày càng nhiều người mắc?

Rối loạn thần kinh thực vật gây ra sự mất cân bằng giữa hệ giao cảm và phó giao cảm. Nó dẫn đến hàng loạt triệu chứng dai dẳng như hồi hộp đánh trống ngực, chóng mặt, rối loạn nhịp tim, rối loạn tiêu hóa, ra mồ hôi bất thường,… Dù không trực tiếp đe dọa tính mạng, nhưng lại ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống.

Trong bài viết dưới đây, các dược sĩ tại Vivita sẽ cùng mọi người tìm hiểu nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật và cách phòng ngừa hiệu quả.

Rối loạn thần kinh thực vật là gì?

Rối loạn thần kinh thực vật là tình trạng mất cân bằng trong hoạt động của hệ thần kinh thực vật (hệ thần kinh tự chủ – ANS). Từ đó dẫn đến rối loạn các chức năng tự động của cơ thể mà chúng ta không thể kiểm soát bằng ý chí. Mọi người nên biết, hệ thần kinh thực vật chịu trách nhiệm điều hòa các hoạt động vô thức thiết yếu cho sự sống, bao gồm:

• Nhịp tim và huyết áp
• Tiêu hóa và bài tiết
• Điều hòa thân nhiệt và tiết mồ hôi
• Khác: Hô hấp, co giãn đồng tử, chức năng tình dục, tiết nước bọt…

Hệ này được chia thành hai nhánh chính hoạt động đối lập nhưng bổ trợ lẫn nhau để duy trì sự cân bằng. Hệ giao cảm kích thích cơ thể trong trạng thái “chiến đấu hoặc chạy trốn”, làm tăng nhịp tim, tăng huyết áp, giãn đồng tử, giảm tiêu hóa. Trong khi đó hệ phó giao cảm thúc đẩy trạng thái “nghỉ ngơi và tiêu hóa”, hạ huyết áp, tăng tiết dịch tiêu hóa.

Khi hai hệ này mất cân bằng (một bên hoạt động quá mức hoặc bị ức chế), cơ thể sẽ xuất hiện nhiều triệu chứng khó chịu, dù bệnh thường không đe dọa tính mạng trực tiếp nhưng lại ảnh hưởng nghiêm trọng đến chất lượng cuộc sống hàng ngày.

Nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật

Nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật rất đa dạng, có thể chia thành 2 nhóm chính. Bao gồm nguyên nhân nguyên phát (xảy ra độc lập, không do bệnh lý khác) và nguyên nhân thứ phát (hậu quả của các bệnh lý nền hoặc yếu tố bên ngoài). Đặc biệt tại Việt Nam, phần lớn các trường hợp gặp phải là thứ phát, đặc biệt liên quan đến bệnh mạn tính và lối sống.

Thứ phát là nhóm chiếm tỷ lệ cao, do các bệnh lý hoặc yếu tố làm tổn thương dây thần kinh thực vật. Bao gồm:

• Bệnh đái tháo đường (tiểu đường): Là nguyên nhân phổ biến nhất trên thế giới và tại Việt Nam. Đường huyết cao kéo dài gây tổn thương thần kinh ngoại biên và tự chủ, dẫn đến rối loạn tim mạch, tiêu hóa, tiết mồ hôi.
• Các bệnh thoái hóa thần kinh: Bệnh Parkinson, đa hệ thống teo làm suy giảm thần kinh tự chủ thuần túy.
• Bệnh tự miễn: Lupus ban đỏ hệ thống, hội chứng Sjogren, viêm khớp dạng thấp, bệnh celiac,…
• Nhiễm trùng và virus: HIV, bệnh Lyme, một số nhiễm virus khác gây viêm thần kinh.
• Thiếu hụt dinh dưỡng: Thiếu vitamin B12, các rối loạn chuyển hóa khác.

Nguyên phát xảy ra độc lập, thường do di truyền hoặc không rõ nguyên nhân. Bao gồm rối loạn di truyền các bệnh hiếm gặp hoặc xuất hiện ở người trẻ, đặc biệt nữ giới.

Cách phòng ngừa bệnh rối loạn thần kinh thực vật

Để phòng ngừa, mọi người nên giảm thiểu các yếu tố nguy cơ có thể kiểm soát được, đặc biệt là các nguyên nhân liên quan đến lối sống hiện đại và stress. Tất nhiên, không có cách phòng ngừa hoàn toàn 100% (đặc biệt với các dạng do bệnh lý nền như tiểu đường, Parkinson hay di truyền). Nhưng áp dụng tốt các biện pháp dưới đây có thể giảm đáng kể nguy cơ khởi phát hoặc làm nặng thêm tình trạng rối loạn chức năng.

• Kiểm soát stress và duy trì sức khỏe tâm lý: ránh căng thẳng kéo dài từ công việc, học tập, thực hành hít thở sâu, thiền và giữ tinh thần lạc quan, vui vẻ.
• Xây dựng lối sống lành mạnh và tập luyện đều đặn: Tập thể dục thường xuyên 30-45 phút/ngày, 5-6 ngày/tuần với các môn nhẹ nhàng như đi bộ nhanh, yoga, bơi lội, đạp xe, cardio nhẹ. Yoga và thiền đặc biệt tốt vì giúp cân bằng hệ giao cảm – phó giao cảm. Đặc biệt, mọi người cũng nên ngủ đủ 7-9 giờ/ngày, ngủ đúng giờ, tránh thức khuya dùng điện thoại.
• Chế độ ăn uống khoa học: Ăn đầy đủ dinh dưỡng, ưu tiên rau xanh, trái cây tươi, cá béo (cá hồi, cá thu, cá mòi), trứng, hạt (óc chó, hạnh nhân), thịt nạc. Hạn chế các loại đồ ăn nhanh, nhiều dầu mỡ, nhiều đường, nhiều muối (đặc biệt nếu có nguy cơ hạ huyết áp tư thế).
• Với người có bệnh nền là tiểu đường thì nên kiểm soát đường huyết chặt chẽ (HbA1c <7%), khám định kỳ thần kinh thực vật ít nhất 5 năm/lần. Người lớn tuổi nên theo dõi huyết áp tư thế, tránh thay đổi tư thế đột ngột (đứng dậy từ từ, co chân tay trước khi đứng).

Phương pháp chẩn đoán rối loạn thần kinh thực vật

Chẩn đoán bệnh dựa vào hỏi bệnh sử, khám lâm sàng và các test chức năng tự chủ để đánh giá mức độ. Dưới đây là các bước có thể dùng để chẩn đoán mọi người tham khảo trước khi đi khám:

Bước 1: Hỏi bệnh sử và khám lâm sàng: Bác sĩ sẽ hỏi chi tiết về các triệu chứng chóng mặt, ngất khi đứng dậy, nhịp tim nhanh/chậm, táo bón/tiêu chảy, khó nuốt,… Bao gồm đo huyết áp và nhịp tim ở tư thế nằm – ngồi – đứng để phát hiện hạ huyết áp tư thế.

Bước 2: Các phương pháp test chức năng thần kinh thực vật chính: Đây là các xét nghiệm chuyên sâu, sẽ được thực hiện tại phòng lab tự chủ.

• Test bàn nghiêng: Bao gồm nằm trên bàn nghiêng, bàn được nâng từ nằm ngang lên gần thẳng đứng (60 – 80 độ) trong khi theo dõi liên tục huyết áp, nhịp tim,…
• Nghiệm pháp Valsalva: Bệnh nhân thổi mạnh vào ống hoặc ngậm mũi miệng và rặn (như rặn khi đi đại tiện) trong 10 – 15 giây. Theo dõi nhịp tim và huyết áp liên tục (beat-to-beat) để đánh giá chức năng tim mạch giao cảm và phó giao cảm.
• Test thở sâu: Thở sâu chậm rãi (thường 6 nhịp/phút) để đo biến thiên nhịp tim để đánh giá chức năng dây thần kinh phế vị.

Bước 3: Các xét nghiệm hỗ trợ như khám thần kinh toàn diện và điện cơ đồ (EMG), MRI não/tủy sống nếu nghi nguyên nhân trung ương hoặc xét nghiệm di truyền.

Phương pháp điều trị rối loạn thần kinh thực vật

Mọi người nên kiểm soát triệu chứng, cải thiện chất lượng cuộc sống và điều trị nguyên nhân gốc rễ. Hiện nay chưa có phương pháp trị khỏi hoàn toàn trong hầu hết các trường hợp, nhưng kết hợp nhiều biện pháp có thể giúp bệnh nhân kiểm soát tốt.

• Điều trị nguyên nhân: Kiểm soát chặt chẽ đường huyết nếu do tiểu đường, điều trị bệnh Parkinson hoặc bệnh tự miễn bằng thuốc ức chế.
• Các biện pháp không dùng thuốc: Uống 2 – 3 lít nước/ngày, tăng muối (5 – 10g/ngày hoặc hơn tùy chỉ định bác sĩ) để tăng thể tích máu. Ngủ đầu giường cao 10 – 30 độ, đứng dậy chậm rãi, tránh đứng lâu. Kết hợp thêm bài tập tăng cường thể lực và chế độ ăn nhiều bữa nhỏ, hạn chế quá lo.
• Điều trị bằng thuốc: Theo chỉ định của bác sĩ tùy vào từng trường hợp, cơ địa người bệnh hoặc gốc rễ.

Qua bài viết trên, mọi người đã tìm hiểu về nguyên nhân rối loạn thần kinh thực vật cũng như dấu hiệu tiêu biểu. Nếu khách hàng chưa nắm rõ, hãy liên hệ với dược sĩ Vivita qua số 0888 533 350 nhé!