Cơ thể thiếu vitamin A: Dấu hiệu, nguyên nhân và cách khắc phục

Vitamin A là vi chất quan trọng đối với cơ thể, có công dụng then chốt trong duy trì thị lực, tăng cường hệ miễn dịch, bảo vệ làn da,… Tuy nhiên, theo Tổ chức Y tế Thế giới (WHO), hiện nay vẫn còn hàng trăm triệu người ở các nước đang phát triển đối mặt với vấn đề thiếu vitamin A. Khi cơ thể không được cung cấp đủ, hàng loạt vấn đề sức khỏe nghiêm trọng sẽ xuất hiện gây nguy hiểm.

Để phát hiện sớm vấn đề và phòng tránh, mời mọi người cùng theo dõi bài viết dưới đây của Vivita nhé!

Vitamin A là gì?

Vitamin A là 1 vitamin tan trong chất béo (cùng nhóm với vitamin D, E K), có nghĩa nó chỉ hòa tan trong dầu/mỡ và được cơ thể dự trữ chủ yếu ở gan. Có 2 dạng chính của vitamin A trong tự nhiên:

• Retinoids (Vitamin A dạng hoạt động sẵn): Chỉ có trong sản phẩm động vật, cũng được gọi là Retinol, Retinal, Axit retinoic. Cơ thể dùng ngay được, hiệu quả sinh học cao nhất (1 mcg retinol = 1 mcg RAE).
• Carotenoids (Tiền chất vitamin A): Chỉ có trong thực vật, có tên Beta-carotene, alpha-carotene, beta-cryptoxanthin,… Cơ thể phải chuyển hóa thành retinol, hiệu quả thấp hơn (trung bình 12 mcg beta-carotene mới tạo được 1 mcg retinol).

Nhu cầu trẻ từ 9 – 13 tuổi cần đến 600 mcg RAE/ngày, người lớn khoảng 700 – 900 mcg RAE/ngày. Riêng đối với phụ nữ mang thai và cho con bú mẹ cần 770 – 1300 mcg RAE/ngày. Công dụng chính Vitamin A:

• Retinal kết hợp với protein opsin tạo thành rhodopsin (chất bắt sáng trong tế bào que của võng mạc) giúp nhìn trong điều kiện ánh sáng yếu (quáng gà nếu thiếu).
• Duy trì tính toàn vẹn của niêm mạc đường hô hấp, tiêu hóa, tiết niệu, kích thích sản xuất kháng thể và bạch cầu.
• Thúc đẩy sự biệt hóa tế bào biểu mô, giúp da và niêm mạc luôn khỏe mạnh, chống khô nứt.
• Cần thiết cho sự phát triển xương, răng, sự phân chia tế bào và phát triển phôi thai.
• Tham gia tổng hợp hormone sinh dục, duy trì sức khỏe tinh trùng và nhau thai.
• Beta-carotene và một số carotenoid khác có tác dụng bắt gốc tự do mạnh, có thể dùng làm đẹp.

Triệu chứng cơ thể thiếu Vitamin A

Dễ mắc các bệnh về mắt

Đây là triệu chứng sớm nhất và đặc trưng nhất của thiếu vitamin A trên toàn thế giới. Khi ánh sáng yếu (chập tối, trong phòng tối), người bệnh gần như không nhìn thấy gì, dễ vấp ngã, không nhìn rõ đường, không thấy chữ trên bảng,… Nhưng ban ngày thường vẫn nhìn bình thường nên nhiều người chủ quan.

=> Nguyên nhân là Vitamin A (dạng retinal) kết hợp với opsin tạo thành rhodopsin, chất bắt photon ánh sáng trong tế bào que của võng mạc. Thiếu rhodopsin sẽ làm tế bào que không hoạt động được trong điều kiện ánh sáng mờ.

Mắt mất đi độ bóng, long lanh, cảm giác cộm, xốn, khô rát, sợ ánh sáng. Kết mạc (lòng trắng) trở nên khô, dày, nhăn nheo, xuất hiện những mảng trắng xám giống bọt xà phòng (đốm Bitot) ở hai bên rìa giác mạc.

=> Nguyên nhân: Vitamin A cần thiết để tế bào biểu mô tiết nhầy và duy trì lớp nước mắt bảo vệ bề mặt nhãn cầu. Nếu thiếu lâu ngày sẽ làm tế bào biểu mô bị sừng hóa, mất khả năng tiết dịch.

Da khô sần sùi

Da mất độ ẩm, trở nên khô ráp, sần sùi như giấy nhám, nổi nhiều hạt nhỏ li ti (đặc biệt ở mặt ngoài cánh tay, đùi, mông, vai). Ngoài ra lỗ chân lông bị tắc bởi lớp sừng dày, dễ nổi mụn trứng cá viêm. Nguyên nhân là Vitamin A điều hòa sự biệt hóa tế bào biểu bì da, khi không đủ sẽ khiến tế bào da chết tích tụ quá mức, không bong ra bình thường.

Tóc khô và dễ rụng

Nhiều trường hợp trẻ em có triệu chứng thiếu vitamin A nặng làm có tóc màu hung đỏ, xơ xác dù vốn tóc đen. Vì khi không đủ dưỡng chất, tóc mất độ bóng mượt, khô cứng, chẻ ngọn, dễ đứt gãy. Nếu nang tóc bị tổn thương, yếu hơn thì sẽ xuất hiện vấn đề rụng nhiều hơn bình thường, lâu mọc lại.

Hệ miễn dịch kém

Vitamin A duy trì hàng rào niêm mạc (mũi, họng, ruột, phổi,…) và kích thích sản xuất kháng thể, bạch cầu. Nếu thiếu vi khuẩn rất nhân cơ hội xâm nhập, làm bệnh kéo dài hơn, khó khỏi, dễ biến chứng. Đặc biệt các bệnh liên quan như viêm đường hô hấp, viêm tai giữa, tiêu chảy, sởi nặng,… ở trẻ em.

Trẻ chậm lớn, còi cọc

Vitamin A cần thiết cho sự phân chia và biệt hóa tế bào, tổng hợp protein, thiếu lâu dài khiến toàn bộ quá trình tăng trưởng bị đình trệ. Trẻ thấp hơn bạn cùng lứa tuổi, cân nặng không tăng, chậm biết lẫy, bò, đi, nói, xương phát triển kém, răng mọc chậm.

Gây cảm giác mệt mỏi

Đây không phải triệu chứng nổi bật nhưng hay gặp ở người lớn thiếu vitamin A mạn tính. Mọi người có cảm giác lờ đờ, thiếu năng lượng, dễ buồn ngủ dù ngủ đủ. Bởi vì thiếu máu nhẹ (vì vitamin A giúp huy động sắt từ gan) + sức đề kháng giảm + rối loạn chuyển hóa tổng quát.

Chán ăn, mất vị giác

Nhiều trẻ bị biếng ăn, ăn ít, hay nôn ói thực chất là 1 triệu chứng của thiếu vitamin A lâu ngày. Niêm mạc lưỡi bị sừng hóa, các gai lưỡi teo đi nên không cảm nhận được mùi vị thức ăn, càng chán ăn dẫn đến thiếu chất nặng hơn (vòng xoắn bệnh lý). Đối với người lớn ăn không thấy ngon, lưỡi khô, có khi mất vị giác hoàn toàn.

Rối loạn thính giác

Đây không phải triệu chứng điển hình và rất hiếm gặp, chỉ xuất hiện ở một số ít trường hợp thiếu vitamin A cực kỳ nặng và kéo dài nhiều năm, làm ảnh hưởng đến sự phát triển xương tai giữa hoặc dây thần kinh thính giác. Hầu hết tài liệu y khoa chính thống (WHO, Viện Dinh dưỡng) không liệt kê rối loạn thính giác là triệu chứng của thiếu vitamin A.

Nguyên nhân khiến cơ thể thiếu Vitamin A

Chế độ ăn thiếu dinh dưỡng

Thiếu vitamin A là tình trạng rất phổ biến ở Việt Nam, đặc biệt ở trẻ em dưới 5 tuổi và phụ nữ mang thai tại vùng nông thôn, miền núi. Nguyên nhân cơ bản chính là do chế độ ăn hàng ngày thiếu dinh dưỡng (chiếm đến 80%).

• Vitamin A chỉ có nhiều trong các thực phẩm màu vàng – đỏ – xanh đậm (cà rốt, bí đỏ, rau ngót, gấc, xoài, đu đủ,…) và thức ăn động vật (gan, lòng đỏ trứng, sữa, cá mỡ,…).
• Nhiều gia đình cho trẻ ăn quá sớm cơm trắng, cháo trắng, ít rau củ, ít chất béo (dầu, mỡ) nên vitamin A từ thực vật không hấp thu được vì nó cần chất béo để hòa tan.
• Nhiều bé chỉ ăn bột ngọt, bánh kẹo, nước ngọt, ít ăn rau và thịt, sau 6 – 12 tháng đã xuất hiện quáng gà.
• Người lớn ăn kiêng quá mức, ăn chay thuần túy không bổ sung dầu thực vật cũng dễ thiếu.

Bệnh lý

Một số bệnh khiến cơ thể không hấp thu được vitamin A dù ăn đủ chất hàng ngày, bao gồm:

• Bệnh tiêu chảy kéo dài (đặc biệt rotavirus, lỵ) làm vitamin A bị đào thải qua phân.
• Nhiễm giun sán (giun đũa, giun móc) bị chúng hấp thụ ngay trong ruột.
• Bệnh gan mật (viêm gan, xơ gan, tắc mật) bởi gan là nơi dự trữ 90% vitamin A, nếu gặp vấn đề sẽ làm giảm dự trữ và chuyển hóa.
• Bệnh suy dinh dưỡng thể teo đét (marasmus) hoặc phù làm thiếu protein và kẽm, không vận chuyển được vitamin A trong máu.
• Nhiễm trùng nặng (sởi, lao, HIV) làm cơ thể dùng hết vitamin A để chống viêm, dự trữ cạn kiệt nhanh chóng.

Do nhu cầu Vitamin A của cơ thế tăng

Có những giai đoạn cơ thể cần nhiều vitamin A hơn bình thường, nếu không bổ sung thêm sẽ dễ bị thiếu:

• Trẻ dưới 5 tuổi đang lớn nhanh sẽ cần gấp đôi người lớn để phát triển mắt, xương, miễn dịch.
• Phụ nữ mang thai và cho con bú cần thêm 70 – 100% để xây dựng nhau thai, dự trữ cho thai nhi và sữa mẹ. Thiếu vitamin A lúc mang thai còn làm trẻ sinh ra đã thiếu sẵn.
• Thời kỳ dậy thì (11 – 18 tuổi) cần thiết để tăng trưởng chiều cao mạnh, nhu cầu tăng đột biến.
• Người vừa ốm dậy, sau phẫu thuật, bỏng nặng thì cơ thể dùng vitamin A để chữa lành niêm mạc và da.

Thiếu vitamin A gây bệnh gì?

Thiếu vitamin A là tình trạng phổ biến ở các nước đang phát triển như Việt Nam, đặc biệt ở trẻ em dưới 5 tuổi, phụ nữ mang thai và cho con bú. Nếu không bổ sung kịp thời sẽ gây ra hậu quả thiếu vitamin A dưới đây:

• Bệnh khô mắt: Đây là bệnh đặc trưng nhất và phổ biến nhất do thiếu vitamin A, chiếm khoảng 80% các trường hợp thiếu hụt lâm sàng. Vitamin A cần thiết để duy trì sự toàn vẹn của biểu mô giác mạc và kết mạc mắt, gây quáng gà, khô kết mạc, sừng hóa giác mạc.
• Vấn đề về da: Thiếu vitamin A làm tế bào da và niêm mạc không biệt hóa đúng, tích tụ lớp sừng dày. Da khô sần sùi (hyperkeratosis nổi hạt như da gà ở cánh tay, đùi), tóc khô xơ rụng, niêm mạc miệng/lưỡi khô nứt, dễ loét.
• Tăng nguy cơ ung thư và bệnh mãn tính: Thiếu vitamin A làm giảm khả năng chống oxy hóa, tăng nguy cơ ung thư phổi, dạ dày.

Làm gì khi thiếu vitamin A?

Bổ sung thông qua chế độ ăn uống

Bổ sung qua chế độ ăn uống hàng ngày là cách tốt nhất, nên làm ngay lập tức, không lo thừa, không tốn tiền, lại bổ sung thêm nhiều chất khác cùng lúc. Mỗi ngày mọi người chỉ cần đảm bảo có đủ các thực phẩm sau là đã đủ nhu cầu vitamin A cho cả gia đình.

• Ưu tiên các thực phẩm từ động vật vì chúng chứa vitamin A dạng sẵn (retinol), dễ hấp thu nhất. Ví dụ, ăn 1 – 2 quả trứng gà hoặc vịt mỗi ngày, thỉnh thoảng ăn gan động vật như gan lợn, gà hoặc bò.
• Kết hợp thực phẩm từ thực vật chứa tiền chất vitamin A (beta-carotene), như bí đỏ, cà rốt, gấc, rau ngót, rau muống, mồng tơi, xoài chín hoặc đu đủ chín. Hãy ăn ít nhất 100 – 200 gram rau củ màu vàng, đỏ hoặc xanh đậm mỗi ngày, tương đương một bát rau luộc hoặc canh.

Dùng thực phẩm chức năng bổ sung

Nếu chế độ ăn chưa đủ hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao như trẻ em dưới 5 tuổi, phụ nữ mang thai, hãy dùng viên bổ sung dưới sự hướng dẫn. Ở Việt Nam, chương trình quốc gia của Bộ Y tế cung cấp miễn phí viên vitamin A liều cao cho trẻ em và bà mẹ sau sinh.

• Đối với trẻ từ 6-11 tháng tuổi: Uống 100.000 đơn vị quốc tế (IU) mỗi lần, hai lần một năm vào tháng 6 và tháng 12.
• Trẻ từ 12-59 tháng tuổi: Uống 200.000 IU mỗi lần, cũng hai lần một năm.
• Phụ nữ sau sinh: Uống một liều 200.000 IU ngay trong tháng đầu sau khi đẻ.
• Nếu muốn mua viên bổ sung hàng ngày ở hiệu thuốc, chọn loại dành cho trẻ em hoặc người lớn với liều 400 – 600 microgram mỗi ngày, nhưng chỉ dùng trong thời gian ngắn và theo chỉ dẫn trên bao bì.

Theo phác đồ điều trị từ bác sĩ

Nếu đã có triệu chứng nặng như quáng gà, đốm trắng ở mắt, da sần sùi nghiêm trọng hoặc trẻ chậm lớn, hãy đến ngay bệnh viện nhi khoa hoặc khoa dinh dưỡng để được khám và xét nghiệm máu đo nồng độ vitamin A. Bác sĩ sẽ cho phác đồ điều trị liều cao theo độ tuổi, hướng dẫn duy trì bằng ăn uống và theo dõi định kỳ.

Qua bài viết trên, mọi người đã tìm hiểu về hiện tượng thiếu vitamin A cũng như các bệnh lý phổ biến, ảnh hưởng tới cơ thể,… Nếu khách hàng cần tư vấn sử dụng sản phẩm bổ sung phù hợp với thể trạng, hãy liên hệ dược sĩ Vivita qua số 0888 533 350 nhé!